• Het strijdtoneel voor de opnames van de film over de White Ribbon Mile.

    Suzan van Loenen

Oorlog midden in de nacht

OOSTERBEEK Fonkelende sterren verlichten de donkere bossen van Oosterbeek in de nacht van vrijdag 19 op zaterdag 20 juli. Het is een zwoele zomeravond, er is geen wolkje aan de lucht. Alles lijkt exact het tegenovergestelde van wat zich 75 jaar geleden, in de nacht van 24 op 25 september, op precies dezelfde plek afspeelde: de White Ribbon Mile. Toen trokken Poolse en Britse soldaten zich terug na het mislukken van de Slag om Arnhem. Nu wordt dit verhaal in het holst van de nacht nagespeeld, voor een film over die terugtrekking.

Suzan van Loenen

De nacht van 24 op 25 september 1944 is een barre nacht. Het stormt en regent onafgebroken, terwijl soldatentroepen zich door de bossen en de uiterwaarden naar de Rijn bewegen. De Slag om Arnhem is verloren. Hun enige uitweg tussen al het Duitse geweld zijn de witte linten die hen in het donker de weg moeten wijzen naar de rivier, waar bootjes op hen wachten om ze naar veiliger gebied te brengen. Maar velen van hen overleven de terugtocht niet.

SPECIAL EFFECTS Hoe anders is het beeld op vrijdagavond 19 juli. Jongemannen in legerpakken staan gezellig bij elkaar. Te midden van een filmploeg wachten ze af tot de volgende scène van start kan gaan. Terwijl de special effects gereed worden gemaakt en de lampen stuk voor stuk aangaan, maken de acteurs zich klaar.

Re-enactors worden ze genoemd: acteurs die de geschiedenis zo waarheidsgetrouw mogelijk naspelen. Regisseur Joop Bal spreekt de laatste zaken met ze door, zodat alles precies gaat zoals hij het van tevoren bedacht heeft. Deze mannen moeten laten zien hoe het er 75 jaar geleden aan toeging, om het verhaal over te brengen op de jeugd.

KNALLEN EN VUUR Met het project White Ribbon Mile wordt operation Berlin, zoals de terugtrekking in het geheim genoemd werd, herdacht. De film over de gebeurtenissen in die nacht van 24 op 25 september 1944 vormt een onderdeel van een lesbrief voor basisschoolleerlingen. Het doel: het verleden doorgeven aan de jonge generaties.

De opnames kunnen bijna beginnen. Terwijl op de achtergrond gebrom van technische apparatuur klinkt, verzamelen de acteurs zich achter de camera. Dan stormen ze naar beneden over het gras achter sportpark Hartenstein. Heldere knallen volgen en vuur verlicht de achtergrond van het strijdtoneel, terwijl de mannen zich laten vallen in het gras. "Move, move", klinkt een diepe stem. "Move, move!" De meeste acteurs staan op en rennen verder richting het bos. Twee van hen blijven doodstil liggen.

Totdat... ,,Ja, kom maar, mannen! Klaar!" Voorzichtig staan ze op. Links en rechts komen mensen weer in beweging. Deze scène staat erop. Ieder crewlid weet wat zijn taak is en pakt zijn spullen bijeen. Door naar de volgende locatie. Er is geen tijd te verliezen, want voor het licht is moeten alle scènes gedraaid zijn.

Want ook operation Berlin stopte bij het krieken van de dag. In het licht werd de vluchtpoging te gevaarlijk. Veel soldaten overleden. De mannen die achterbleven werden krijgsgevangenen gemaakt. Het verlies van de Slag om Arnhem liet zijn sporen na in de omgeving. Met de White Ribbon Mile wordt die geschiedenis niet vergeten.